Erromanizazioa euskal lurraldeetan: kultura eta artea

Valoracion: 
Average: 3.5 (2688 votes)

Erromanizazioa gure artean  k.a. II. Mendetik k.o. V. mendera arte eman zen, beraz  gure lurraldeetan  Antzinaroa erromanizazio garaiarekin parekatu dezakegu.

Hizkuntza

Latina batez ere erromatar Inperioak hedatu zuen. Latina hizkuntza oficial bakarra zen eta administrazioarekin harremanetarako ezinbestekoa. I. mendetik aurrerako inskripzio guztiak latinez agertzen dira eta pixkanaka alfabeto latinoa lurralde guztian zehar zabaldu zen.

Euskara eta latina elkarrekin bizi izan ziren mende  askotan, eta horrek ondorioak ekarri ziuten. Batetik, latina goi mailakoen eta Elizaren hizkuntza bihurtu zen , boteretsuen ezaugarri bihurtu baitzen. Bereziki Ebro arroan jende askoren artean zabaldu zen, baina herritarren artean euskara zen ia hizkuntza bakarra. Dena den ezin dugu ahaztu latinak euskaran oso eragin handia izan zuela, hiztegian batez ere.

Janzkera eta apaindura

Erromatarren jantziak (togak, sandaliak, legionarioen armadurak...) jende-talde jakin bati zegokion: hirietan bizi zen biztanleriari. Bertakoen artean hirietan bizi zen jende batek, seguru asko, erromatar modari segituko zion, baina gehienek bertako janzkera tradizionala mantenduko zuten.

Batetik jantziak zeuden, tunikak, prakak, etab., bestetik oihal pieza bakar eta handi batez egindako estalkiak, norberak bere gorputzaren inguruan biltzen zituenak; estalkiak lotzeko fibulak (paparreko orratzak) erabiltzen zituzten.

Garai hartako aztarnetatik ondoriozta daiteke, ehotzea eta jostea ohiko jarduerak zirela. Landare-zuntzetan lihoa, eta animalia-zuntzetan artilea ziren lehengai arruntenak garai hartan. Lehengai horiekin haria egiteko, iruteko, ardatzak erabiltzen zituzten, gero ehuna (oihala) zurezko ehungailuetan ehotzen zuten. Ehuna tenkatzeko pisuak zituen, ehungailu bertikala erabiltzen zen gehiena. Larruzko jantziak ere erabiltzen zituzten.

Euskal biztanle gehienak, seguru asko, ortozik edo abarken tankerako oinetakoekin ibiliko ziren. Nolanahi ere, erromatar moldeko oinetakoak ere azaldu dira; adibidez Oiasso hirian oinetako baten zola azaldu da.

Erromatar modari segitzen zioten gizonen artean, eredu nagusia ilea motz eta aurrerantz orraztuta eramatea zen, aldiz, emakumeek ilea luze erabiltzen zuten, zintekin lotuta, txirikordak eginda edo mototsean bilduta, eta horretarako metalezko urkilaz eta hezurrezko orratz txiki buru-biribilez baliatzen ziren. Erromatar emakumeek, bereziki elitekoek, ilea kizkurtzen zuten askotan eta batzuetan ileordeak (ahuntz ilearekin egindako pelukak) eramaten zituzten. Tindatu ere egiten zuten ilea horiz edo beltzez. Ezkondu ondoren, mantelinarekin estaltzen zuten burua.

Gizonezkoak depilatuta joatea zen erromatarren moda. Arruntena gizon bakoitzak pintza batekin bere gorputza depilatzea zen.

Gorputzaren zaintzari buruz iritsi zaizkigun datuak erromatar aberatsenak dira. Oso ohikoa zen hirietan termak bisitatzea. Terma publikoen arrastoak hiri askotan azaldu dira.

Kosmetikoen, lurrinen eta azala zaintzeko produktuen erabilera ere oso zabalduta zeuden goi-mailako erromatar emakumezkoen artean. Makillatu ere egiten ziren.

Aztarnategietan brontzezko eta beirazko apaingarriak (eraztunak, eskumuturrekoak, lepokoak eta kateak) eta zeramikazko lepoko aleak topatu dira, urrez egindako bitxiak ere agertu izan dira. Deigarriak dira lepoko edo eskumuturreko beira-orezko aleak, urdin kolorekoak gehienetan, kanpotik heldutako materiala izan daiteke.

Sinismenak

Inperioaren toki gehienetan politeismoa zen nagusi eta tokian tokiko jendearen sinesmenak, erromatarrentzat arriskutsuak ez ziren neurrian, errespetatu egiten zituzten. Datu horiekin pentsa liteke euskal biztanleriaren gehiengo zabala, bereziki nekazaria eta abeltzaina, betiko sinesmen tradizionalen jarraitzailea zela, eta erromatar ereduko erlijioa batez ere hirietan eta elite-inguruetan, hau da, gutxi batzuen artean zabaldu zela.

Erromatarren ikuspegi tradizionalean jainko-jainkosek zeru-lurrak gobernatzen zituzten. Erromatarrentzat jainko boteretsuena Jupiter zen, bere emazte Juno inperioaren babesle eta jainkosa aholkularia zen, eta bien alaba Minerva, eskulangintza eta medizinaren jainkosa. Erromatarren artean baziren beste jainko-jainkosa nagusi batzuk ere: Marte, gerraren jainkoa; Venus, maitasunaren jainkosa; Neptuno, itsasoetako jainkoa; Diana, ehizaren jainkosa; Apolo, edertasunaren eta poesiaren jainkoa; Zeres, hazten diren landareen jainkosa; Merkurio, merkataritzaren jainkoa; Vesta, lurraren eta familiaren jainkosa; eta Vulkano, suaren eta metalgileen jainkoa.

Erromatar jainkoen irudiak eguneroko bizitzako objektu askotan aurki zitezkeen. Ohikoa zen, adibidez, terra sigillatazko ontzietan apaingarri gisa haien irudiak jartzea; txanponetan ere maiz azaltzen ziren, baita altzarietan ere. Aurkitu dira gisa horretako irudiak gure lurraldean, baita exotikoagoak ere, adibidez Isis jainkosa egiptoarrarena, edo Helios jainko greziarrarena.

Artea

Hiri nagusietan oso garrantzitsu bihurtu ziren eraikin publikoak: foroak, teatroak, zirkuak, termak… Horrelako eraikinek probintzietako biztanleei Erromaren handitasuna eta edertasuna erakusten zizkieten. Horren adibide ditugu euskal lurraldeetan topatutako bai monumentu handiak (Lodosako akueduktua, Oiassoko termak, Andeloseko ur-biltegia) eta baita hainbat mosaiko, pintura, terma, etab. ere.

Ikuskizunak

Badirudi euskal leinuen ohiturak dantza, musika eta edariekin lotura estua zutela. Erromatarrak iritsi zirenean, euren musika eta dantzatzeko moduak zabaldu zituzten. Harizko zenbait musika-tresna erabiltzen zituzten, besteak beste, lira eta kithara eta metalezkoak, tuba edo cornu delakoak.

Erromatarren garaiko hiri guztietan aurkitu dira teatroak eta anfiteatroak. Ez daukagu xehetasunik hemengo teatro eta anfiteatroetan ospatzen ziren ikuskizunen inguruan. Seguru asko, inperio osoan zeudenen gisakoak izango ziren: borrokak, antzerkiak, etab.

Garai hartan ume-jostailu gutxi zegoen. Normalena haurrek beren gorputza baliatuz jolastea zen (saltoka, ezkutaketan, helduen lanak imitatuz...), edo oso gauza sinpleekin (makilatxoak, harriak, sokak...). Erromatarren garaian ezagunak ziren honako haur jolas hauek: “bakoiti-bikoiti”, “artzain-jokoa” (“hirurak lerro”) eta “Anda-manda” (“txorro-morro”). Ez dakigu jolas horiek gure artean ere ezagunak ziren, baina baliteke hala izatea. Jolasteko objektuen artean Erromatar Inperio osoan erabiltzen ziren tabak eta dadoak. Bestalde, erromatarren artean ludus latrunculorum mahai jokoa oso errotuta zegoen. Dama eta xake arteko joko moduko bat zen, taula baten gainean jokatzen zen, hainbat piezarekin. Oiasson halako mahai-jokoetarako balio zezaketen beirazko fitxak azaldu dira.

Hileta-errituak

Hileta erriturik ohikoena errausketa zen, bai bertako jendearen artean, baita erromatarren artean ere. Hildakoak erretzeko ohitura erromatarrak iritsi aurretik zegoen errotuta. Gorpua sutan kiskaltzen zen lehenik eta ondoren errautsak kontu handiz bildu eta zenbait objekturekin batera lurperatu egiten ziren toki berezi batean.

Eskema orokorra bera zen arren, bertakoen eta erromatarren errituen artean baziren diferentzia batzuk. Euskaldunen ohitura errautsak harrespila (edo tumulu) batean ehorztea zen. Erromatarrena berriz nekropolietan (hilerrietan) hilobiratzea. Hildakoaren errautsak buztinezko errauts-ontzi batean sartzen zituzten eta ontzi hori lurperatu egiten zuten.

Errauts-ontziaren aldamenean edo barruan zenbait objektu sartzen ziren: beirazko ukendu-ontzitxoak, txanponak, gezi-puntak, metalezko apaindurak, kolorezko beira-bolatxoak, etab. Baliabideak zituztenek beren errauts-ontziaren aldamenean hilarri landu bat jar zezaketen.