Metal Aroa euskal lurraldeetan: ekonomia-jarduerak

Valoracion: 
Average: 3.7 (8875 votes)

Jarduerak

Metalen erabilerak benetako iraultza ekarri zuen. Hasieran brontzea erabili zen, metal horrekin apaingarriak eta armak egiten zituzten, batez ere, lanabesak eta egiteko bigunegia baitzen.

Geroago hasi ziren burdinazko tresnak egiten, aitzurrak, goldeak igitaiak... Euskal lurraldeetan ugari zegoen, merkea zen eta edonon aurki zitekeen. Gauzak horrela, nekazaritzarako eta meatzaritzarako lanabesak egiteko oinarrizko lehengai bihurtu zen burdina. Burdina urtu ondoren, forma emanez egiten zituzten erremintak. Aztarnategi askotan aurkitu dituzten eskoriak, metala urtu ondoren geratzen den hondakinak, frogatzen du jarduera hori ohikoa zela.

Zurezko tresnen aztarna oso gutxi aurkitu badira ere (egurra usteldu egiten da), haiek egiteko tresna ugari aurkitu dira; horrek frogatzen du eguneroko tresnak egiteko zura erabiltzen zutela.

Iparraldeko leinu edo tribuak, batez ere, abelazkuntza eta ehizatik bizi zirela esan dezakegu, lurralde horietako erliebearen eta eguraldiaren ezaugarriengatik nekazaritzak ez zuelako irtenbide handirik. Abelazkuntza ezaguna zen, Neolito Arotik behia, ardia, ahuntza eta txerria ziren animalia etxekotu nagusiak. Metal Aroan horiez gain oiloa ere azaldu zen. Horiei guztiei esker, haragia eta larruaz gain, esnea eta gantza edo arrautzak lortzen zituzten. Ilearekin, bereziki ardiarenarekin, arropak egiten zituzten. Lurra lantzeko eta gauzak garraiatzeko ere animalien indarrez baliatzen ziren.

Hegoaldean aldiz, laborantza zen jarduera ekonomiko nagusia, horko lurrak eta klimak horretarako baldintza egokiagoak ematen zituelako.

Jarduera horiek ez zituzten erabat baztertu aurreko garaietako jarduerak, ehiza, arrantza eta fruitu-bilketa osagarri moduan mantendu ziren.

Tresna berriak

Burdinazko tresnen erabilerak nekazaritza-jarduera erraztea ekarri zuen: lurra lantzeko aitzurrak eta goldeak, zerealak ebakitzeko igitaiak; eraikuntzarako iltzeak, grapak, errematxeak; arrantzarako amuak; guraizeak, labanak ... eta beste hainbat tresna eraginkor egitea ahalbidetu zuen metalen erabilerak.

Brontze Aroan sartzean, zeramika mota ikusgarria azaldu zen euskal lurraldeetan, jatorria Europan zuena: ezkila-itxurako zeramika (kanpai forma zuena). Badirudi luxuzko zeramikagintza zela, agian eliteei erreserbatua, edo agian zeregin oso jakinetarako erabiltzen zena. Zeramika horrez gain, egunerokoan erabil zitekeen zeramika arrunta ere egiten segitu zuten. Ohikoa da elikagaiak biltzeko ontzi handiak aurkitzea.

Elikadura

Jende gehienaren elikadura etxean edo etxe inguruan ekoitzitakoa zen; hau da, nekazari edo abeltzain jatorrikoa. Ehizatik eta bilketatik lortutako jakiak osagarriak ziren. Bestalde, dietaren parterik handiena landare jatorrikoa izango zen seguru asko, eta haragia eta arraina urri.

Aztarnategietan kiskalitako hainbat hazi aurkitu dira, espelta, garagarra, oloa... Horrek frogatzen du ereindako janaria jaten zutela. Baba beltzak eta ilarrak ere ohikoak ziren.

Osagarri gisa, basoetan bildutako fruituak eta landareak jango zituzten: sagarrak, hurrak, intxaurrak, masustak, basaranak, ezkurrak, gaztainak, basaranak... Bestelako landare eta sustrai jangarriak ere bilduko zituzten seguru asko, orobat perretxikoak eta onddoak.

Basoko erleek ekoitzitako eztia biltzen zutela ez da dudarik: Aztarnategietan horren froga zuzenik aurkitu ez den arren, Europa osoan, eta handik kanpo (Egipton, Mesopotamian, Afrika iparraldean…) ezti bilketa arrunta zen, gutxienez Neolito Arotik.

Haragiari dagokionez, etxekotutako behiak, ardiak, ahuntzak eta txerriak ziren okela-iturri nagusiak. Horiek, haragiaz gain gantza ere ematen zuten, eta esnea ere bai, txerriak izan ezik. Oiloa ere azaldu zen garai hartan. Ehiza, bigarren mailakoa zen, baina ez zen guztiz desagertu, oreina eta basurdea ziren gehien ehizatzen zituzten animaliak.

Arrantza eta itsaski-bilketa (batez ere txirlak, ostrak eta lapak), elikaduran osagarri ziren.

Edaritan, ura eta esnea edateaz gain, baliteke garai horretan garagardoa ere ezaguna izatea.

Janarien prestaketa

Buztinezko ontzigintzak egosien sukaldaritza ahalbidetu zuen; hau da, lapikokoak egitea. Zerealez eginiko janariak azaldu ziren; hala nola, ogiak, taloak eta opilak. Zerealekin irina egiteko lehenik eskuzko errota txikietan ehotzen zuten. Irina urarekin nahastu, eta orea labean erretzen zuten.

Irina, ogiaz gain, ahiak edo oreak egiteko erabil zitekeen, horretarako urarekin nahastu eta buztinezko eltze batean egosten zuten.

Bestalde, aztarna arkeologikoetan erretako hezurren arrastoak sarri aurkitu dira, baita erretako moluskuenak ere. Beraz, argi dago moluskuak eta haragia erreta jaten zituztela noizean behin, seguru asko egun berezietan. Ildo berean ardien, ahuntzen eta behien esnea fresko hartzen zuten, baina baita gazta bihurtu ere; izan ere, luzaroan iraun zezakeen proteina-iturri baita gazta.

Sagarrak erretzeko ohitura ere dokumentatu dago garai hartan. Sagarrak gordinik jaten zituzten, baina baita erreta ere.

Merkataritza

Nekazaritzak eta abeltzaintzak izan zuten garapenak eta metalen teknologia menderatzeak ekoizpenean soberakinak izatea ahalbidetu zuen. Soberan zituzten gaiak falta zituzten beste batzuengatik trukatu egiten zituzten, oraindik ez baitzen oso ohikoa dirua erabiltzea.

Euskaldunak ez zeuden ingurukoetatik isolatuta, izan ere frogatuta dago Euskal Herrian aurkitu diren zenbait objekturen lehengaiek beste lurralderen batean dutela jatorria. Adibidez, bariszita harri berdea oso estimatua zen garai hartako Europan idunekoak egiteko, eta halakoak sarri aurkitu dira gure artean ere. Baina bariszitarik ez dago hemen: iturburua Kataluniako harrobi batean topatu da. Hortaz, harri berde hori, edo harekin egindako apaingarriak, inportatu egiten ziren.

Ezin jakin nork bideratzen zituzten elkartrukeak, saltzaile ibiltariak zeuden edo “azokak” ote zeuden, baina elkartrukeak egon bazeuden eta posible da tratuak egiten espezialistak ziren pertsonak egotea.